-آرا-قسمت-چهارم-8 اصلاح دینی در فضای جدید: بازتولید دین جامع اجتماعی

یکی ازآنچه متدینین را زمین‌گیر کرده، ابتکار عمل را از آنان گرفته، جذابیت ادبیات آنان را کمرنگ کرده و آنان را در ارتباط‌گیری با مردم دچار مشکل کرده، تصویر دینی است که در سال‌های اخیر برای آنان ساخته‌شده است.

🔺همین معضلی بود که شاگردان امام بعد از ۱۵ خرداد با آن مواجه شدند. خیل کثیری همراهی نکردند، روشنفکران پشت کردند و فضای حوزه آنان را تکفیر کرد تا آنجا که امام در منشور روحانیت دردناک‌ترین تصاویر را از آن ایام بازخوانی کرده و شهید سعیدی در نامه معروف عربی‌شان خطاب به ایشان نوشتند به خدا سوگند می‌خورم، همه علما تو را تنها گذاشتند و احدی را استثنا نمی‌کنم.

🔺آنان به‌دنبال این رفتند تا تفسیری ناب از دین ارائه دهند که امام بعد از انقلاب و مشخصاً بعد از شهادت شهید بهشتی و به‌صورت ویژه در سال آخر حیات خود آن را در قالب دوگانه اسلام ناب/اسلام آمریکایی و جدال مستضعفین/مستکبرین صورت‌بندی جامع کرد.

🔺این تفسیر تنها در ادبیات احکامی فقه مصطلح یا ادبیات پاسخ به شبهاتی متکلمین، مفاهیم مغلق فلسفی، ادبیات تنزه‌طلبانه تفکیکی، نگاه‌های فردگرایانه عرفانی-صوفی متوقف نمی‌شد، دینی ارائه می‌داد که:

۱️⃣جامعیت و نظام‌وارگی داشت، ضمن انسجام و داشتن طرح کلی به مسائل عینی و جزئی نیز پاسخ مشخص می‌داد، هم فردی-معنوی بود هم اجتماعی. دراین‌بین اولویت‌گذاری بین آرمان‌ها داشت و اصلی/فرعی می‌کرد به‌ویژه در مقابله با رقبا و معارضین.

۲️⃣اجتماعی بود و دغدغه اصلاح نفوس، تغییر اجتماعی و تغییر در حکومت داشت و با نابرابری‌ها و ظلم‌ها درگیر می‌شد و برای آن ایجاد حس مسئولیت می‌کرد. به‌تبع رویکرد ایدئولوژیک، اجتماعی و عدالت‌خواهانه، تهاجمی بود و تنها به نقل احکام و پاسخ به شبهات اکتفا نمی‌کرد. دین برایش بیش از آنکه وجهه مکتوب و مجموعه معارف نظری داشته باشد، معارفی بود که نتایج عملی و عینی داشت.

۳️⃣ ضمن ارائه چارچوب‌های اصیل اسلام ناب با تفاسیر انحرافی، تحجر و تجددزدگی هر دو درگیر می‌شد و ضمن نقد رقبا و معارضین، به اصلاح و نقد متدینین و جامعه دینی هم همت می‌گماشت.

🔺این دین که همان اسلام ناب بود، برای این تغییر هم به متون دسته‌اول دینی رجوع می‌کرد، هم تجربه‌های بشری-انقلابی را جستجو می‌کرد. تجربیات انقلابی مسلمانان و نهضت‌های آزادی‌بخش را می‌دید و در یک کلمه الهیات مبارزه و انقلابی‌گری را در قبال الهیات محافظه‌کاری بازتولید می‌کرد.

🔺ترجمه آثار انقلابیون مصری، بازخوانی اقبال لاهوری، بررسی نهضت‌های اسلامی، بازخوانی مبارزات سیاسی ائمه، تفسیر دوباره اعتقادات و اصول دینی بسته به این تصویر نمونه‌ای از این اقدامات بود که بیش از همه در آثار آیت‌الله خامنه‌ای نمود داشت: نفی توحید و عبودیت غیر خدا، از ژرفای نماز، گفتگوی چهارجانبه، آینده در قلمرو اسلام، ادعانامه‌ای علیه تمدن غرب، ترجمه تفسیر فی ظلال القرآن، صلح امام حسن، نقش مسلمانان در نهضت آزادی هند و بیش از همه طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن.

🔺بسیاری از این افراد حتی در اعتراض به فضای موجود حوزه (که ناهمراه با نهضت بود) از قم به تهران هجرت کردند. بهشتی، مطهری و مفتح نمونه بارز این رویکرد بودند که با عموم مردم و بیش از همه با دانشگاهیان و جوانان ارتباط گرفتند. به دانشگاه رفتند، پاتوق‌های ویژه شکل دادند و این تصویر را ارائه دادند. نتیجه این رویکرد اقبال گسترده مردم، رویکرد فعال، جذابیت دین و… بود.

🔺این مدل تا انتهای حیات امام تداوم داشت؛ اما به‌تبع فوت ایشان، شهادت چهره‌های اصلی و درگیر امور اجرایی شدن بعضی نظیر رهبری، تضعیف شد. با قدرت گرفتن جریان روشنفکری و تجدیدنظرطلبی، عملاً جریان‌های رقیب آن مهم‌ترین جریان‌ها شدند. جریان‌هایی که وجهه همت خود را بر مواجهه کلامی-فلسفی یا صرف تأکید بر بعضی ظواهر فقهی یا بعضی ویژگی‌های اخلاقی-عرفانی قرار داده بودند محوریت یافتند. تازه بگذریم از جریان‌های متحجر، سنت‌گرا، اهل حدیث و… که خلوص آن جریان‌ها را نداشتند.

🔺نتیجه این رویکردها انفعال، رویکرد پاسخ به شبهاتی، فردگرایی، ناتوانی در ارتباط با مردم، فروکش احساس مسئولیت، درگیری به مسائل فرعی، کمرنگ شدن نابرابری‌ستیزی ، تقلیل آرمان‌های دینی به ولایت و امنیت و بسیاری از مشکلات امروز متدینین است.

🔺یکی از لوازم اصلاح در دوره جدید که بیش از همه بر دوش طلاب و روحانیون انقلابی است، احیای آن تصویر جامع و اجتماعی دینی است؛ که می‌تواند از بازخوانی اقدامات آن نسل و بازتولید آن در فضای جدید کلید بخورد، به‌سراغ متون پایه دینی و تاریخ اسلامی رفته، تجربیات انقلاب اسلامی را به آن بیفزاید، به‌شرط آن‌که هویت اصلی آن‌ها را حفظ کند که امروز حتی تفاسیر انحرافی از خط امام و طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن رهبری در همان چارچوب‌های تقلیل‌یافته تبلیغ می‌شود.

نویسنده: محمد صادق شهبازی
منبع: کانال تلگرام « جمهوری »